Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ thành quả sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và thúc đẩy phát triển kinh tế. Trước thực tiễn đó, pháp luật Việt Nam đã không ngừng hoàn thiện, đặc biệt với nhiều quy định mới có hiệu lực tính đến năm 2026 tạo hành lang pháp lý ngày càng đầy đủ và hiệu quả hơn cho việc xác lập và bảo vệ quyền SHTT.
Các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ
Theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ 2025, các hành vi xâm phạm quyền SHTT được xác định tương đối toàn diện, bao trùm các đối tượng quyền khác nhau:
- Điều 28 quy định các hành vi xâm phạm quyền tác giả như sao chép, phân phối, truyền đạt tác phẩm đến công chúng mà không được phép của chủ sở hữu, hoặc không trả nhuận bút, thù lao theo quy định.
- Điều 35 quy định hành vi xâm phạm quyền liên quan, bao gồm việc sử dụng bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng mà không được phép của nhà sản xuất hoặc tổ chức phát sóng.
- Điều 126 quy định hành vi xâm phạm quyền đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí, như việc sản xuất, khai thác, lưu thông sản phẩm áp dụng đối tượng đã được bảo hộ mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu.
- Điều 127 quy định hành vi xâm phạm bí mật kinh doanh, bao gồm việc tiếp cận, thu thập, tiết lộ hoặc sử dụng trái phép thông tin bí mật nhằm mục đích kinh doanh.
- Điều 129 quy định hành vi xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu, tên thương mại và chỉ dẫn địa lý, điển hình là việc sử dụng dấu hiệu trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn về nguồn gốc hàng hóa, dịch vụ.
- Điều 130 điều chỉnh các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, như sử dụng chỉ dẫn thương mại gây nhầm lẫn, đăng ký, chiếm giữ quyền đối với tên miền nhằm trục lợi.
- Điều 213 xác định hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ, bao gồm hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý hoặc sao chép lậu đối tượng được bảo hộ.
Các quy định nêu trên cho thấy pháp luật Việt Nam bao quát hầu hết các dạng hành vi xâm phạm quyền SHTT trong thực tiễn. Không chỉ dừng lại ở các hành vi truyền thống, luật còn mở rộng điều chỉnh đối với các hành vi cạnh tranh không lành mạnh và xâm phạm trong môi trường kinh doanh hiện đại.
Tuy nhiên, trong bối cảnh thương mại điện tử và công nghệ số phát triển mạnh, nhiều hành vi xâm phạm ngày càng tinh vi, khó phát hiện và xử lý, đòi hỏi cơ chế thực thi cần tiếp tục được tăng cường và hoàn thiện hơn nữa để đảm bảo hiệu quả bảo vệ quyền SHTT trên thực tế.
Làm thế nào để có thể bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ?
Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ hay còn được gọi thực thi quyền sở hữu trí tuệ, là các biện pháp theo quy định của pháp luật để bảo vệ các quyền cho chủ các đối tượng sở hữu trí tuệ được bảo hộ theo luật định và ngăn chặn, xử lý người khác sử dụng, khai thác trái phép các đối tượng sở hữu trí tuệ đó. Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ chính là việc sử dụng các thiết chế cần thiết bảo đảm cho chủ thể quyền sở hữu trí tuệ thực hiện các quyền của mình trên thực tế nhằm bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ là một thực quyền.
Chủ thể quyền sở hữu trí tuệ có quyền áp dụng các biện pháp sau đây để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của mình theo quy định tại khoản 1 Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ 2025:
- Áp dụng biện pháp công nghệ bảo vệ quyền, đưa thông tin quản lý quyền hoặc áp dụng các biện pháp công nghệ khác nhằm ngăn ngừa hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ;
- Yêu cầu tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ phải chấm dứt hành vi xâm phạm, gỡ bỏ và xóa nội dung vi phạm trên môi trường mạng viễn thông và mạng Internet, xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường thiệt hại;
- Yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ theo quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan;
- Khởi kiện ra tòa án hoặc trọng tài để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Trong thực tế, việc lựa chọn biện pháp bảo vệ phù hợp cần căn cứ vào tính chất, mức độ vi phạm và mục tiêu của chủ thể quyền (ngăn chặn nhanh, yêu cầu bồi thường hay xử lý triệt để). Việc kết hợp linh hoạt nhiều biện pháp thường mang lại hiệu quả cao hơn (ví dụ: gửi cảnh báo kết hợp xử lý hành chính hoặc khởi kiện).
Ngoài việc xử lý vi phạm, việc chủ động phòng ngừa cũng đóng vai trò quan trọng, bao gồm: đăng ký bảo hộ quyền SHTT kịp thời; theo dõi, giám sát thị trường; xây dựng hệ thống nhận diện và quản lý tài sản trí tuệ; cũng như áp dụng các biện pháp kỹ thuật nhằm hạn chế nguy cơ bị xâm phạm, đặc biệt trên môi trường số.
Xem thêm: Phân biệt Ý kiến của người thứ ba và Phản đối đơn đăng ký sở hữu công nghiệp
Những đối tượng có hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ thì bị xử lý như thế nào?
Tùy vào tính chất, mức độ, hậu quả xâm phạm thì chủ thể xâm phạm quyền sở hữu có thể bị xử lý hành chính, dân sự hoặc hình sự.
Xử lý hành chính
Hiện nay, việc thực thi bằng biện pháp hành chính là biện pháp hiện đang áp dụng phổ biến tại Việt Nam với lý do ít tốn kém, nhanh, có hiệu quả hơn so với các biện pháp thực thi quyền sở hữu trí tuệ khác. Theo Điều 211 Luật Sở hữu trí tuệ 2025 quy định trường hợp tổ chức, cá nhân thực hiện một trong các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ dưới đây thì sẽ bị xử phạt hành chính:
- Xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ gây thiệt hại cho tác giả, chủ sở hữu, người tiêu dùng hoặc cho xã hội;
- Sản xuất, nhập khẩu, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ quy định tại Điều 213 của Luật này hoặc giao cho người khác thực hiện hành vi này;
- Sản xuất, nhập khẩu, vận chuyển, buôn bán, tàng trữ tem, nhãn hoặc vật phẩm khác mang nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý giả mạo hoặc giao cho người khác thực hiện hành vi này.
Ngoài bị xử phạt hành chính đối với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, tổ chức, cá nhân thực hiện hành vi này còn có thể bị áp dụng biện pháp khắc phụ hậu quả.
Xử lý dân sự
Đối với biện pháp dân sự, căn cứ theo Điều 202 Luật Sở hữu trí tuệ 2025 quy định về các biện pháp dân sự tòa án áp dụng để xử lý tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ như sau:
- Buộc chấm dứt hành vi xâm phạm;
- Buộc xin lỗi, cải chính công khai;
- Buộc thực hiện nghĩa vụ dân sự;
- Buộc bồi thường thiệt hại;
- Buộc tiêu hủy hoặc buộc phân phối hoặc đưa vào sử dụng không nhằm mục đích thương mại đối với hàng hóa, nguyên liệu, vật liệu và phương tiện được sử dụng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ với điều kiện không làm ảnh hưởng đến khả năng khai thác quyền của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ, trừ trường hợp quy định tại khoản 6 Điều 202 Luật Sở hữu trí tuệ 2025;
- Buộc tiêu hủy hàng hóa giả mạo nhãn hiệu và hàng hóa sao chép lậu, trừ một số trường hợp đặc biệt do Chính phủ quy định; buộc tiêu hủy hoặc buộc phân phối hoặc đưa vào sử dụng không nhằm mục đích thương mại đối với nguyên liệu, vật liệu và phương tiện được sử dụng để sản xuất hàng hóa giả mạo nhãn hiệu và hàng hóa sao chép lậu với điều kiện không làm ảnh hưởng đến khả năng khai thác quyền của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ.
- Buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc vô hiệu hóa truy cập đến thông tin, nội dung, tài khoản, trang thông tin điện tử, ứng dụng hoặc các định danh địa chỉ Internet có liên quan đến hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Xử lý hình sự
Theo Điều 212 Luật Sở hữu trí tuệ 2025 quy định về hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ bị xử lý hình sự : “Cá nhân, pháp nhân thương mại thực hiện hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự.”
Như vậy, hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành đã thiết lập cơ chế tương đối đầy đủ để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, từ việc xác định hành vi xâm phạm đến các biện pháp xử lý và thực thi trên thực tế. Tuy nhiên, trước sự gia tăng của các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, chủ thể quyền cần chủ động hơn trong việc đăng ký, quản lý và bảo vệ tài sản trí tuệ của mình. Với kinh nghiệm trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, chúng tôi sẵn sàng tư vấn, hỗ trợ khách hàng trong việc xác lập, khai thác và bảo vệ quyền SHTT, cũng như xử lý các hành vi xâm phạm một cách hiệu quả và phù hợp với quy định pháp luật. Chúng tôi sẽ bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng.
